Trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, một trong những vấn đề gây nhầm lẫn nhiều nhất hiện nay là cơ chế thanh toán chuyển nhượng vốn góp và việc sử dụng tài khoản vốn đầu tư trực tiếp (DICA – Direct Investment Capital Account). Đặc biệt, trong trường hợp một nhà đầu tư nước ngoài chuyển nhượng phần vốn góp của mình cho nhà đầu tư nước ngoài khác, doanh nghiệp thường đặt ra nhiều câu hỏi như: có bắt buộc phải thanh toán qua tài khoản vốn đầu tư tại Việt Nam hay không, nhà đầu tư mới có phải mở tài khoản góp vốn riêng không, có thể thanh toán hoàn toàn ở nước ngoài được không, hay sau này việc chia lợi nhuận sẽ thực hiện thông qua tài khoản nào. Đây là nhóm vấn đề không chỉ liên quan đến Luật Doanh nghiệp và Luật Đầu tư mà còn chịu sự điều chỉnh rất chặt chẽ của pháp luật quản lý ngoại hối. Hãy cùng Sun East Law phân tích, tìm hiểu kỹ hơn chủ đề này nhé!
I. NỘI DUNG
Tài khoản vốn đầu tư trực tiếp (hay tài khoản vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài) là tài khoản thanh toán bằng đồng Việt Nam hoặc ngoại tệ do công ty có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài hoặc nhà đầu tư nước ngoài mở.
Tài khoản vốn đầu tư nước ngoài được mở tại ngân hàng (được nhà nước cho phép) để thực hiện các giao dịch liên quan đến việc hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Việt Nam
2. Áp dụng thực tế
Ví dụ thực tế thường gặp là một Công ty TNHH hai thành viên tại Việt Nam có cơ cấu vốn gồm một cá nhân Việt Nam sở hữu 51% vốn điều lệ và một công ty Thái Lan sở hữu 49% vốn còn lại. Sau một thời gian hoạt động, công ty Thái Lan chuyển nhượng toàn bộ phần vốn góp của mình cho 02 cá nhân nước ngoài không cư trú tại Việt Nam, mỗi người nhận 24,5% vốn điều lệ. Khi đó, giao dịch này không còn đơn thuần là quan hệ mua bán tài sản giữa các bên, mà được xem là giao dịch liên quan đến hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam. Theo Điều 5 và Điều 6 Thông tư 06/2019/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước, các giao dịch thu, chi liên quan đến hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài, bao gồm góp vốn, chuyển nhượng vốn, nhận tiền chuyển nhượng vốn, chia lợi nhuận và chuyển lợi nhuận ra nước ngoài, về nguyên tắc phải thực hiện thông qua tài khoản vốn đầu tư trực tiếp. Điều này có nghĩa rằng pháp luật Việt Nam hiện nay không chỉ “khuyến khích” mà thực chất đang thiết lập cơ chế quản lý bắt buộc đối với dòng tiền đầu tư nước ngoài.
Trong thực tiễn, nhiều nhà đầu tư cho rằng vì bên bán là công ty Thái Lan và bên mua là cá nhân nước ngoài nên các bên hoàn toàn có thể thanh toán trực tiếp ở nước ngoài mà không cần liên quan đến hệ thống ngân hàng tại Việt Nam. Xét riêng dưới góc độ dân sự, việc này không hoàn toàn vô lý. Tuy nhiên, phần vốn được chuyển nhượng là phần vốn trong doanh nghiệp FDI tại Việt Nam nên giao dịch vẫn thuộc phạm vi quản lý ngoại hối của Việt Nam. Vì vậy, dù hợp đồng chuyển nhượng vốn có ghi nhận việc thanh toán vào tài khoản ngân hàng của công ty Thái Lan ở nước ngoài thì điều đó cũng không đồng nghĩa với việc các bên được bỏ qua cơ chế DICA. Hợp đồng dân sự không thể loại trừ nghĩa vụ tuân thủ pháp luật ngoại hối. Nếu toàn bộ dòng tiền thanh toán diễn ra ngoài Việt Nam và không đi qua cơ chế tài khoản vốn đầu tư, doanh nghiệp và nhà đầu tư có thể gặp rất nhiều khó khăn sau này như: khó giải trình nguồn vốn đầu tư, khó chuyển lợi nhuận ra nước ngoài, khó thực hiện giao dịch chuyển nhượng tiếp theo hoặc bị ngân hàng yêu cầu giải trình khi thực hiện các giao dịch ngoại hối liên quan đến doanh nghiệp FDI.
Một vấn đề khác cũng thường bị hiểu sai là việc nhà đầu tư nước ngoài mới có phải mở tài khoản góp vốn riêng tại Việt Nam hay không. Trên thực tế, theo cơ chế phổ biến hiện nay, tài khoản vốn đầu tư trực tiếp thường đứng tên chính doanh nghiệp FDI tại Việt Nam chứ không đứng tên từng cá nhân hoặc từng thành viên góp vốn nước ngoài. Nói cách khác, trong ví dụ nêu trên, thông thường sẽ tồn tại một DICA đứng tên công ty Việt Nam để phục vụ toàn bộ hoạt động đầu tư nước ngoài của doanh nghiệp, chứ không phải mỗi cá nhân nước ngoài sở hữu 24,5% vốn lại phải mở một DICA riêng. Đây cũng là lý do cần phân biệt rất rõ giữa “tài khoản vốn đầu tư trực tiếp của doanh nghiệp” với “tài khoản cá nhân của nhà đầu tư nước ngoài”. Nhiều trường hợp doanh nghiệp quen gọi DICA là “tài khoản góp vốn của nhà đầu tư nước ngoài”, dẫn đến hiểu nhầm rằng tài khoản này thuộc sở hữu riêng của từng thành viên nước ngoài.
Liên quan đến việc xử lý tài khoản sau khi chuyển nhượng vốn, cần xác định chính xác tài khoản hiện tại đang đứng tên ai. Trong phần lớn trường hợp thực tế, DICA thực chất đứng tên công ty Việt Nam nên dù công ty Thái Lan thoái toàn bộ vốn, tài khoản này vẫn tiếp tục được duy trì để phục vụ cơ cấu thành viên mới mà không cần đóng. Chỉ trong một số trường hợp đặc biệt, khi tài khoản thực sự được mở theo cấu trúc riêng gắn với nhà đầu tư Thái Lan, việc đóng tài khoản mới được đặt ra. Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp đó, nhà đầu tư cũng không nên đóng tài khoản ngay lập tức mà cần chờ hoàn tất toàn bộ giao dịch chuyển nhượng, nghĩa vụ thuế, thủ tục thay đổi thành viên và các giao dịch ngoại hối liên quan. Nếu đóng tài khoản quá sớm, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng không có kênh hợp pháp để nhận tiền chuyển nhượng hoặc không thể giải trình hợp lệ với ngân hàng khi thực hiện các thủ tục sau này.
Sau khi các cá nhân nước ngoài trở thành thành viên của công ty Việt Nam, việc chia lợi nhuận cho họ cũng tiếp tục chịu sự điều chỉnh của cơ chế quản lý ngoại hối. Theo quy định hiện hành, lợi nhuận hợp pháp được chia cho nhà đầu tư nước ngoài phải thực hiện thông qua DICA trước khi chuyển ra nước ngoài. Điều này không có nghĩa nhà đầu tư nước ngoài không được nhận tiền vào tài khoản cá nhân của họ. Trên thực tế, tiền hoàn toàn có thể được chuyển cuối cùng vào tài khoản cá nhân ở nước ngoài của nhà đầu tư. Tuy nhiên, điều quan trọng là dòng tiền phải đi qua cơ chế tài khoản vốn đầu tư trực tiếp hợp lệ để ngân hàng có thể kiểm soát và xác nhận đây là khoản lợi nhuận hợp pháp phát sinh từ hoạt động đầu tư trực tiếp tại Việt Nam. Có thể thấy rằng, trong toàn bộ cơ chế quản lý hiện nay, điều mà pháp luật Việt Nam tập trung kiểm soát không chỉ là “quyền sở hữu phần vốn góp”, mà quan trọng hơn là “dòng tiền đầu tư” phát sinh từ hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam.
II. KẾT LUẬN
Có thể thấy rằng, trong các giao dịch liên quan đến doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, vấn đề quan trọng nhất không chỉ nằm ở việc “ai sở hữu phần vốn góp”, mà nằm ở cách pháp luật Việt Nam kiểm soát “dòng tiền đầu tư” phát sinh từ hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài. Chính vì vậy, các giao dịch như góp vốn, chuyển nhượng vốn, nhận tiền chuyển nhượng, chia lợi nhuận hay chuyển lợi nhuận ra nước ngoài đều không đơn thuần là quan hệ dân sự giữa các bên, mà còn đồng thời chịu sự điều chỉnh rất chặt chẽ của pháp luật quản lý ngoại hối.
Trên thực tế, nhiều giao dịch vẫn được các bên thanh toán trực tiếp ở nước ngoài hoặc cấu trúc theo hướng linh hoạt để thuận tiện về mặt thương mại. Tuy nhiên, nếu không bảo đảm được cơ chế quản lý dòng tiền thông qua tài khoản vốn đầu tư trực tiếp (DICA), doanh nghiệp và nhà đầu tư rất dễ gặp các rủi ro pháp lý về sau như khó giải trình nguồn vốn đầu tư, gặp vướng mắc khi chuyển lợi nhuận ra nước ngoài, khó thực hiện các giao dịch chuyển nhượng tiếp theo hoặc bị ngân hàng yêu cầu bổ sung hồ sơ ngoại hối. Đây cũng là lý do vì sao trong thực tiễn tư vấn đầu tư, việc thiết kế đúng cấu trúc thanh toán và quản lý tài khoản ngay từ đầu luôn quan trọng không kém chính giao dịch chuyển nhượng vốn itself.
Do đó, đối với các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp có sự thay đổi thành viên nước ngoài, việc hiểu đúng bản chất của DICA, xác định đúng chủ thể sở hữu tài khoản, cũng như tổ chức dòng tiền đầu tư phù hợp với quy định ngoại hối hiện hành là yếu tố then chốt để bảo đảm tính hợp pháp, sự ổn định trong vận hành doanh nghiệp và hạn chế tối đa các rủi ro pháp lý phát sinh trong tương lai.
